Aristoteles: POETIKA Analizi

Aristoteles şiiri, onun kurucu kısımlarını analiz ederek ve ardından genel sonuçlar çıkararak incelemeyi önerir. Poetika'nın günümüze ulaşan kısmı, esas olarak trajedi ve epik şiiri tartışır. Aristoteles'in de komedi üzerine bir inceleme yazdığını biliyoruz. Şiiri, dilin, ritmin ve uyumun ayrı ayrı veya birlikte mimetik veya taklitçi kullanımı olarak tanımlar. Şiir, örneğin fikirleri sunan felsefenin aksine, dünyadaki nesnelerin ve olayların bir temsilini yaratması bakımından mimetiktir. İnsanlar doğal olarak taklit etmeye eğilimlidir ve bu nedenle şiirin üzerimizde güçlü bir etkisi vardır. Aynı zamanda mükemmel bir öğrenme aracı olabilir, çünkü gerçek şey bizi rahatsız ettiğinde ceset gibi şeylerin taklitlerini soğukkanlı bir şekilde gözlemleyebiliriz. Aristoteles, trajediyi yüksek meselelerle uğraşan şiirin en incelikli versiyonu olarak, komediyi ise temel meselelerle uğraşan şiirin en rafine versiyonu olarak tanımlar. O, tanrı Dionysos'u öven dithyrambik ilahilerden evrimleşen trajedinin kısa ve spekülatif bir tarihinin izini sürer. Dithyramb'lar, bazen bir anlatıcı içeren büyük bir koro tarafından söylendi. Aeschylus, ikinci bir aktörü anlatıcıyla diyaloga sokarak trajediyi icat etti. Sofokles, üçüncü bir aktör ekleyerek daha fazla yenilik yaptı ve yavaş yavaş trajedi çağdaş dramatik biçimine geçti. Aristoteles trajediyi yedi özelliğe göre tanımlar:

• Mimetiktir,
• Ciddidir,
• Uygun uzunlukta tam bir hikaye anlatır,
• Ritim ve armoni içerir,
• Ritim ve armoni içerir. trajedinin farklı yerlerinde farklı kombinasyonlarda ortaya çıkar,
• Anlatılmak yerine icra edilir,
• Acıma ve korku duyguları uyandırır ve ardından bu duyguları arınma yoluyla arındırır.

Bir trajedi, burada en önemliden en önemsize doğru sıralanan altı bileşenden oluşur: olay örgüsü, karakter, düşünce, diksiyon, melodi ve gösteri. İyi biçimlendirilmiş bir planın, önceki herhangi bir eylemin zorunlu bir sonucu olmayan bir başlangıcı olmalıdır; mantıksal olarak baştan takip eden bir orta; ve mantıksal olarak ortasından çıkan ve ondan başka bir eylemin zorunlu olarak çıkmadığı bir amaç. Olay örgüsü birleşik olmalıdır, yani olay örgüsünün her bir unsuru olay örgüsünün geri kalanıyla bağlantılı olmalı ve hiçbir gevşek uç bırakmamalıdır. Bu tür bir birlik, trajedinin evrensel temaları güçlü bir şekilde ifade etmesine izin verir, bu da onu yalnızca belirli olaylar hakkında konuşabilen tarihten üstün kılar. Olaylar dizisine gerek olmadığı için epizodik kurgular kötüdür. En iyi olay örgüsü sürprizler içerir, ancak geçmişe bakıldığında olaylar dizisine mantıksal olarak uyan sürprizler. En güzel sürprizler peripeteia tarafından sağlanır, ya da talihin tersine çevrilmesi ve anagnorisis ya da keşif. İyi bir olay örgüsü, peripeteia anına kadar giderek artan bir karmaşıklıkla bağlanan bir düğüm gibi ilerler, bu noktada düğüm, tamamen çözülmemiş bir sonuca varana kadar yavaş yavaş çözülür. Bir trajedinin acıma ve korku uyandırması için, görece soylu bir kahramanın, kahramanın hatası sonucu mutluluktan mutsuzluğa geçişini gözlemlemeliyiz. Acımamız ve korkumuz en çok düşman veya yabancılardan ziyade aile üyelerimiz olduğunda ortaya çıkar. En iyi kurgu türünde, bir karakter, aile bağını ortaya çıkaran bir anagnorisis sayesinde, bir aile üyesini farkında olmadan öldürmekten kıl payı kurtulur. Kahraman, konumuna uygun iyi niteliklere sahip olmalı ve gerçekçi ve tutarlı bir şekilde tasvir edilmelidir. Hem kahramanın karakterinin hem de olay örgüsünün mantıksal tutarlılığı olması gerektiğinden, Aristoteles, olay örgüsünün çözülmesinin, bir deus ex machina gibi sahne yapaylığından değil, olay örgüsünün zorunlu bir sonucu olarak ortaya çıkması gerektiği sonucuna varır.(bazı oyunlarda kullanılan, sonunda tanrılardan birini oynayan bir oyuncunun sahneye indirildiği bir makine). Aristoteles düşünce ve diksiyonu tartışır ve ardından epik şiiri ele alır. Trajedi, dramatik bir biçimde sunulan eylemlerden oluşurken, epik şiir, anlatı biçiminde sunulan dizelerden oluşur. Trajedi ve epik şiirin birçok ortak özelliği vardır, özellikle olay örgüsü ve benzeri konuların birliği. Ancak epik şiir, trajediden daha uzun olabilir ve icra edilmediği için çok daha geniş bir kapsamda daha fantastik aksiyonları ele alabilir. Buna karşılık, trajedi daha odaklı olabilir ve müzik ve gösteri araçlarından yararlanır. Epik şiir ve trajedi de farklı ölçülerde yazılmıştır. Aristoteles şiiri, olası olmayan veya imkansız olaylarla uğraştığı suçlamalarına karşı savunduktan sonra, trajediyi epik şiire karşı tartarak ve trajedinin genel olarak üstün olduğunu belirleyerek sonuca varır. Aristoteles şiire, avantajları olduğu kadar dezavantajları da olan bilimsel bir yaklaşım benimser. Şiiri doğal bir fenomenmiş gibi inceler, önce gözlemler ve analizler yapar ve ancak daha sonra geçici hipotezler ve önerilerde bulunur. Bilimsel yaklaşım, gözlemlenen fenomenin altında yatan nesnel, yasaya benzer davranışı belirlemede en iyi sonucu verir. Bu amaçla Aristoteles, şiirin doğası ve etkilerini nasıl elde ettiği hakkında bazı önemli genel sonuçlar çıkarır. Bununla birlikte, Aristoteles, şiirin altında yatan nesnel yasalar olduğunu varsayarak, sanatın genellikle tam olarak bir önceki neslin varsayılan yasalarını altüst ederek nasıl ilerlediğini takdir etmekte başarısız olur. Her oyun, yeterince uzun bir süre boyunca belirli bir dizi yasaya sıkı sıkıya bağlı kalarak yazılmış olsaydı, devrimci bir oyun yazarı, bu yasaları bilinçli olarak ihlal ederek güçlü etkiler elde edebilirdi. Nitekim Antik Yunan'ın üç büyük trajik şairinin sonuncusu olan Euripides, Aristoteles'in mantıksal ve yapısal ilkelerini ihlal eden pek çok oyun yazmıştır. Poetika, onun ne mantıklı ne de yapılandırılmış olarak gördüğü bir dünyayı tasvir etmek için bilinçli bir çabadır. Aristoteles'in kendisi, Euripides'in rahatsız edici oyunlarına karışık eleştiriler verir, ancak bunlar yazıldıktan iki buçuk bin yıl sonra hala oynanır. Aristoteles'in mimesis kavramı, sanat deneyimimizde neyin ayırt edici olduğunu açıklamasına yardımcı olur. Şiir mimetiktir, yani aslında kurgu olduğunu kabul ederken, konusunu gerçek olarak hayal etmeye davet eder. Aristoteles şiiri felsefeyle karşılaştırdığında, onun amacı şiirin gerçek olanı tasvir ettiği için mimetik olduğu değil, felsefe ise sadece fikirleri tasvir ettiği için mimetik olmadığıdır. Daha ziyade, felsefi metinlerde tartışılan fikirlerin, herhangi bir fikir kadar gerçektir. Oidipus'u oynayan bir aktör gördüğümüzde, bu aktör açıkça gerçek bir Oidipus'un nasıl olabileceğini hayal edebileceğimiz bir ikamedir. Aristoteles'in sanat üzerine fikirlerini okuduğumuzda, fikirlerle doğrudan temas halindeyiz ve hayal edilecek daha gerçek bir şey yok. Sanat, gerçekliği bir düzeyde sunar, bize belirli bir kopukluk sağlıyor. Hamlet'in Polonius'u öldürdüğünü gördüğümüzde polisi aramıyoruz çünkü gerçek bir olay değil, gerçek dünya olanaklarını taklit eden sadece iki aktör gördüğümüzü biliyoruz. Sanatta yer alan mimesisin bilincinde olduğumuz için, deneyimlediğimiz şey üzerinde düşünebileceğimiz ve dolayısıyla ondan öğrenebileceğimiz kadar bağımsızız. Gerçek hayatta bir cinayete tanık olmak duygusal olarak yaralayıcıdır. Sahnede bir cinayete tanık olmak, daha düşünceli ve duyarlı bir yaşam sürmemiz için bize insani şiddetin doğası ve nedenleri üzerinde düşünme fırsatı verir. Yaşadıklarımız üzerinde düşünebileceğimiz ve dolayısıyla ondan öğrenebileceğimiz kadar kopuk durumdayız. Gerçek hayatta bir cinayete tanık olmak duygusal olarak yaralayıcıdır. Sahnede bir cinayete tanık olmak, daha düşünceli ve duyarlı bir yaşam sürmemiz için bize insani şiddetin doğası ve nedenleri üzerinde düşünme fırsatı verir. Yaşadıklarımız üzerinde düşünebileceğimiz ve dolayısıyla ondan öğrenebileceğimiz kadar kopuk durumdayız. Gerçek hayatta bir cinayete tanık olmak duygusal olarak yaralayıcıdır. Sahnede bir cinayete tanık olmak, daha düşünceli ve duyarlı bir yaşam sürmemiz için bize insani şiddetin doğası ve nedenleri üzerinde düşünme fırsatı verir. Aristoteles, arınmayı sanatın ayırt edici deneyimi olarak tanımlar, ancak arınmanın sanatın amacı mı yoksa sadece bir etki mi olduğunu kastettiği açık değildir. Yunanca katharsis kelimesi, orijinal olarak temizleme veya arınma anlamına gelir ve aynı zamanda vücuttaki kirliliklerden kurtulmak için bir doktor tarafından kusturmaya da atıfta bulunur. Aristoteles, dramatik bir performansta oluşan acıma ve korku duygularının serbest bırakılmasına atıfta bulunmak için terimi metaforik olarak kullanır. Dramatik performanslar sona erdiği için, hayat devam ederken, dramatik bir performans sırasında oluşan gerilimi, çoğu zaman hayatımız boyunca biriken gerilimi bırakamayacağımız bir şekilde bırakabiliriz. Ondan vazgeçebildiğimiz için, sanatın duygusal yoğunluğu bizi derinleştirir, oysa hayattaki duygusal yoğunluk genellikle bizi sertleştirir. Ancak, güçlü duyguları deneyimlememizi ve sonra onları bırakmamızı sağlayan bu katarsis süreci sanatın nihai amacıysa, sanat terapinin eşdeğeri olur. Katarsis'i sanatın amacı olarak tanımlarsak, sanatı, psikiyatri çağında neden hala gerekli olduğunu açıklayacak şekilde tanımlamayı başaramadık. Aristoteles'in daha cömert bir okuması, katarsis'i, daha derin bir duygu ve şefkat kapasitesi, insanlığımızın nelerden oluştuğuna dair daha derin bir farkındalık içeren, daha zor tanımlanmış bir amaç için bir araç olarak yorumlayabilir. Aristoteles olay örgüsünün önceliği üzerinde ısrar eder, çünkü olay örgüsü nihayetinde bir sanat eserinden öğrenebileceğimiz şeydir. “Konu” olarak çevirdiğimiz kelime, mitin kökü olan Yunanca muthos kelimesidir. Muthos, müzik veya heykel de dahil olmak üzere herhangi bir sanat formuna uygulanabileceği için arsadan daha genel bir terimdir. Bir sanat eserinin muthos'u, onun genel yapısı ve organizasyonu, sanat eserindeki temaların ve fikirlerin kendilerini belirginleştirdiği biçimdir. Poetika'da kullanıldığı şekliyle bir hikayenin konusu, olayların sırası değil, olaylar arasında var olan mantıksal ilişkilerdir. Aristoteles'e göre olaylar arasındaki mantıksal ilişkiler ne kadar sıkıysa olay örgüsü de o kadar iyi olur. Oidipus Rex güçlü bir trajedidir çünkü hikayedeki olayların mantıksal olarak kaçınılmazlığını görebiliriz. Bir hikayedeki olaylar arasındaki mantıksal ilişkiler, kendi hayatımızdaki olaylar arasındaki mantıksal ilişkileri algılamamıza yardımcı olur. Özünde, trajedi bize, daha sonra kendi deneyimimizi anlamlandırmak için kullanabileceğimiz insan deneyimindeki kalıpları gösterir.